Anatomia zdrowej stopy

Ludzka stopa jest machiną o mistrzowskiej konstrukcji oraz dziełem sztuki.

Leonardo Da Vinci

HISTORYCZNE RÓŻNICE

Trudno nie zgodzić się z powyższym stwierdzeniem mistrza. Da Vinci jako wnikliwy obserwator i dociekliwy badacz zauważył to, nad czym my często się już nie zastanawiamy.
Stopa to organ występujący wyłącznie u naczelnych, jednakże tylko u człowieka stopa ma tak specyficzną budowę, która pozwala mu na chodzenie nieustanie w pozycji wyprostowanej i obunóż bez konieczności przyjmowania pozycji czworacznej. Zmiana trybu życia człowieka, warunki w jakich mieszkał i prace jakie wykonywał, wymogły ewolucję na stopie, z której efektów korzystamy dziś, ponieważ to pozycja wyprostowana wpłynęła na dzisiejszy kształt stopy.
W przeciwieństwie do małpokształtnych naczelnych, człowieka stopa nie posiada już przeciwstawnego dużego palca, który jest pomocą podczas poruszania się w konarach drzew (stopa u małpokształtnych ma analogiczny układ co ręka – jest zdolna do chwytania). Redukcja przeciwstawnego palca na rzecz wydłużenia pierwszej kości śródstopia spowodowała, że człowiek może swobodnie i stabilnie stać oraz chodzić wyprostowany, a duży paluch jest jedną z podpór, umożliwiającą ten sposób poruszania się (stopa ludzka ma 3 punkty podparcia: o tym niżej).

stopy dziecka, stopa goryla, różnice, anatomia stopy, biomechanika stopy
Stopa dziecka a stopa goryla
stopa, lokalizacja, kończyna dolna, anatomia

ANATOMIA

Stopa to dolna część kończyny dolnej usytuowana tuż pod kostką.
Podstawą jej budowy i działania jest:

  • 26 kości (1/4 kości naszego ciała mieści się w stopie)
  • 33 stawów
  • 107 ścięgnami i więzadłami, których ruch powoduje praca licznych mięśni.

Wszystkie powyższe struktury umieszczone są w jednej stopie, która jest jednak dość niewielka pod względem powierzchni. To czyni jej budowę bardzo skomplikowaną. Można rzec, że jest to jeden  z najbardziej zaawansowanych narządów naszego ciała.
Powierzchnię stopy pokrywa skóra, w której znajdują się gruczoły potowe (brak jest gruczołów łojowych) oraz liczne zakończenia nerwowe (w samej podeszwie stopy jest ich ponad 200 000) i drobne naczynia krwionośne. Końce palców ochraniają keratynowe paznokcie zabezpieczając je przed okaleczeniem.

TRÓJKĄT

Patrząc od strony podeszwy, prawidłowo ukształtowana stopa ma kształt trójkąta: jest szeroka w palcach i wąska w pięcie. Taki kształt stóp długo zachowują dzieci, dopóki nie zaczną nosić złego obuwia. Trzy punkty podparcia dają jej właśnie taki trójkątny wygląd.
Stopa dotyka podłoża guzem kości piętowej oraz głowami pierwszej (I) oraz piątej (V) kości śródstopia – daje to wyżej wspomniany trójkąt, w którym każdy z boków tworzy określony rodzaj sklepienia stopy.
Patrząc na stopę z przodu: pomiędzy głowami kości śródstopia (I-V) tworzy się jedno ze sklepień, tzw. łuk poprzeczny przedni (kolor żółty). Patrząc z tej samej perspektywy, ale wyżej – poprzez trzy kości klinowate oraz kość sześcienną przechodzi kolejne sklepienie, tzw. łuk poprzeczny tylni.
Patrząc na stopę z boków: od środkowej strony stopy tworzy się łuk podłużny przyśrodkowy (łuk dynamiczny – kolor zielony) i przebiega on od guza piętowego poprzez kość łódkowatą, pierwszą kość klinowatą do głowy pierwszej kości śródstopia. Szczyt tego łuku stanowi kość łódkowata (ok. 2,5 cm nad podłożem).
Od strony zewnętrznej – tworzy się łuk podłużny boczny (łuk statyczny – kolor niebieski) i łączy on guz piętowy z głową piątej kości śródstopia przechodząc poprzez kość sześcienną.
Taka „trójkątna” budowa stopy umożliwia nie tylko stabilne stanie, ale również przenoszenie dużych obciążeń oraz amortyzację wstrząsów w czasie chodzenia, biegania oraz innych aktywności.

łuki stopy, łuk podłużny, łuk poprzeczny, wysklepienie stopy, łuk przyśrodkowy stopy, łuk zewnętrzny stopy, stopa dziecka, trójkąt, prawidłowa budowa stopy dziecka

ZDECYDOWANE RÓŻNICE

W tym miejscu wskazane jest zrobienie pewnego rozgraniczenia jeśli chodzi o rozwój stopy i jej anatomię: stopa dziecka vs stopa dorosłego człowieka. Jest to bardzo istotne rozróżnienie, bowiem stopa dziecka różni się od stopy dorosłej osoby. Różnice te nie polegają jedynie na wyglądzie zewnętrznym (co jest oczywiste), ale przede wszystkim na jej wewnętrznej budowie. Stopa dziecka nie jest miniaturką stopy dorosłego.
Stopa malucha jest szersza w palcach, węższa w pięcie, ponieważ jeszcze nie jest kształtowana przez złe buty, masę i aktywność (a raczej jej brak).
Wewnątrz stopy jest wiele struktur chrzęstnych, ponieważ kości nie ossyfikują (ukostniają się) się szybko i równomiernie. Kości są w większości chrzęstne (zbudowane z tkanki chrzęstnej), a co za tym idzie, są bardzo miękkie i delikatne, podatne na deformacje i są w stanie dostosować się do wielu nieprzychylnych im kształtów (np. za małe buty). Nie rosną one też równomiernie, a proces ich ossyfikacji trwa paręnaście lat. Tę nierównomierność można zauważyć na przykładzie butów, gdy stopa szybko „przeskakuje” rozmiary butów: załóżmy rozmiar 24 po dwóch miesiącach użytkowania jest już za mały, za to dziecko „wskakuje” w rozmiar 26 a nie w 25.

OSSYFIKACJA – CO TO JEST?

To proces powstawania i mineralizacji kości polegający na przekształcaniu się tkanki chrzęstnej w tkankę kostną.

Ścięgna i więzadła często mają również większą zawartość kolagenu: są bardzo elastyczne i plastyczne, ich możliwości adaptacyjne do warunków są bardzo duże, a zakres ruchu w stawach jest też większy aniżeli u dorosłego człowieka z ukształtowaną już stopą. Również ścięgna i więzadła są słabe i jednocześnie podatne na uszkodzenia.

Łuk podłużny przyśrodkowy i cała podeszwa stopy wypełniona jest grubą warstwą tkanki tłuszczowej. Wydaje się wtedy, że dziecko nie ma sklepienia podłużnego, ponieważ stawia całą stopę na podłożu. Wielu rodziców doszukuje się płaskostopia u swoich dzieci, co jest bezpodstawne. Gruba warstwa tkanki tłuszczowej działa też jak świetny izolator: mimo, że dzieci biegają na boso po różnych powierzchniach i pozornie stopa wydaje się „lodowata”, w rzeczywistości tak nie jest, ponieważ przed przemarznięciem chroni ją właśnie ta „poduszeczka tłuszczowa”.

rozwój stopy, stopy dziecka, tkanka tłuszczowa, development of child foot, fat pad in foot

FORMACJA DŁUGOTERMINOWA

Od okresu prenatalnego aż do około piątego roku życia stopa dziecka przechodzi szereg niesamowitych zmian, by móc w ostateczności spełniać swoje funkcje. Oczywiście piąty rok życia nie jest końcem jej transformacji, ponieważ nabiera ona właściwych sobie kształtów oraz cech jeszcze długo. W pewnym momencie kości kształtują się ostatecznie i twardnieją, ścięgna, więzadła i mięśnie się wzmacniają, a tkanka tłuszczowa łuku wewnętrznego i podeszwy zanika. Generalnie ludzka stopa ukształtowana jest już w okolicy 12-14 urodzin, ale ostatecznie „dokończona” jest w granicach 17 roku życia. Warto nie przeszkadzać stopom w ich rozwoju – są filarem naszego ciała.

Świadomie anatomia stopy omówiona zostanie na przykładzie szkieletu stopy dorosłego człowieka. Jest to związane z tym, że stopa taka jest już dobrze ukształtowana: wszystkie kości są „dokończone” jeśli chodzi o ich kształt i są mocne i twarde. Ścięgna, więzadła oraz mięśnie są dobrze ukształtowane.

Tradycyjny podział dzieli stopę na 3 części:

1

PRZODOSTOPIE

tworzą je paliczki oraz kości śródstopia (kolor niebieski).
2

ŚRÓDSTOPIE

tworzą je trzy kości klinowate, kość łódkowata i kość sześcienna (kolor zielony).
3

TYŁOSTOPIE

tworzą je kości: skokowa i piętowa (kolor żółty).
anatomia stopy, szkielet stopy, części stopy, kolory, budowa stopy, structure of the foot, skeleton of foot, foot anatomy

Tyłostopie i śródstopie tworzą stęp i na omówieniu tego kompleksu skoncentruje się ten dział, ponieważ jest on bezpośrednio związany z wadą – stopą końsko-szpotawą.

Kość piętowa (łac. calcaneus)

to największa kość stępu. Leży w jego tylno-dolnej części pod kością skokową. Kość piętowa od góry łączy się stawowo z kością skokową w stawie skokowo-piętowym (ang. subtalar joint), a od przodu łączy się z kością sześcienną w stawie piętowo-sześciennym.

Kość skokowa (łac. talus, astragalus)

to kość stępu (tarsus), na której opiera się od góry kość piszczelowa (tibia), u dołu łącząca się z kością piętową, po bokach z kostkami goleni, a z przodu z kością łódkowatą.
Ze względu na połączenia pomiędzy tymi kośćmi kość skokowa przekazuje całą masę ciała na stopę. Nie przyczepia się do niej żaden z mięśni.

Kość łódkowata (łac. os naviculare)

wchodzi w skład kości stępu stopy. Na powierzchni przyśrodkowej ma wybitną guzowatość (łac. tuberositas ossis navicularis) – punkt orientacyjny przy badaniu stawu poprzecznego stępu. Na powierzchni przedniej ma trzy pola dla połączenia z trzema kośćmi klinowatymi. Powierzchnia boczna ma niestałą powierzchnię stawową dla kości sześciennej, zaś powierzchnia tylna – dla kości skokowej.

Kość sześcienna (łac. os cuboideum)

ma kształt nierównomiernego sześcianu i leży z przodu od kości piętowej na bocznym brzegu stępu.
Jej powierzchnia przyśrodkowa jest dłuższa od bocznej.

Kości klinowate (łac. ossa cuneiformia)

leżą między kością łódkowatą a kośćmi śródstopia. Mają one kształt klinów, ostrzami zwróconymi w stronę podeszwową.
Odróżnia się kość klinowatą przyśrodkową, pośrednią i boczną.

MULTIFUNKCYJNOŚĆ

Stopa to jeden z narządów, które odgrywają kluczowe funkcje, ułatwiając nam życie i funkcjonowanie.

1

LOKOMOCJA

Stopa jest narządem lokomocyjnym.
Pozwala ona Tobie na poruszanie się wszędzie tam, gdzie potrzebujesz i tak, jak potrzebujesz: iść, spacerować, biec, skakać.

2

DŹWIGAR

Jest dźwigarem Twojego ciała.
Masa ciała – kości, mięśni, narządów itp. jest utrzymywana ostatecznie przez stopę podczas stania, chodzenia, biegania.

CZY WIESZ, ŻE...

Stopa podczas biegu przyjmuje na siebie obciążenie co najmniej dwukrotnie większe niż masa ciała. O bardzo dużych możliwościach adaptacyjnych stopy możesz przekonać się chodząc po piasku nad morzem, gdzie zmienność terenu wymaga od stopy pracy wielopłaszczyznowej, uruchamiając szereg mięśni (nie tylko stopy, ale całej nogi, miednicy, kręgosłupa itd.) ścięgien i więzadeł. Podobnie chodzenie po mokrym szkle wymaga od stopy pracy stabilizacyjnej.
3

PODPORA

Jest podporą ciała.
Oznacza to, że dzięki trzem punktom podparcia, o których była mowa wcześniej, czyli „trójkątowi” rozpiętemu między guzowatością kości piętowej, głowami pierwszej (I) i piątej (V) kości śródstopia oraz dzięki dopełnieniu trójkąta przez więzadła, ścięgna i mięśnie pomiędzy tymi punktami, tworzą się swoiste „mosty-sklepienia”. Umożliwiają Ci one stanie stabilnie niezależnie od powierzchni.

4

AMORTYZATOR

Jest amortyzatorem.
Dzięki swojej zaawansowanej budowie („machina o mistrzowskiej konstrukcji”) RUCHY zachodzące w stawach stopy pozwalają na płynne przetaczanie stopy w czasie chodu, biegu, skakania, ślizgania, ….(tu wpisz wszelkie wariacje, które przyjdą Ci na myśl w związku ze stopą), podczas sytuacji nagłych, umożliwiając jednocześnie dostosowanie się do terenu.
Jest to ważne, ponieważ praca stopy w różnych płaszczyznach i jej właściwości adaptacyjne wpływają na stabilność ciała i na przenoszenie dużych i zmiennych obciążeń, by chronić stawy przed nadmiernym przeciążeniem prowadzącym do urazu, a Ciebie przed upadkiem.

5

PRZEKAŹNIK

Jest przekaźnikiem.
Dzięki stopom rozpoznajesz teren – nie tylko jego ukształtowanie, ale też temperaturę, fakturę. Dzieje się tak dzięki licznym zakończeniom nerwowym, których w samej podeszwie stopy jest ich ponad 200 000 oraz dzięki licznym naczyniom krwionoścnym. To kontakt stopy z podłożem pomaga określić czy idziesz po mokrej trawie czy po rozgrzanym piasku, czy teren jest pochyły czy jest to spadek. Takie zmysłowe doświadczenia są niezwykle ubogacające jeśli chodzi o ogólny rozwój człowieka i nie można ich bagatelizować, szczególnie u dzieci.

stopy, dziecko, dywan, chodzenie po dywanie, chodzenie po różnych powierzchniach, funkcja stopy, odbieranie bodźców

ODKRYJ!

Wyrusz w podróż po własnym domu, kiedy jest w nim cicho i ciemno. Zdejmij buty, skarpety, zamknij oczy i idź tam, gdzie nogi poniosą. Odkryjesz nagle, że twój dywan jest miękki, a płytki podłogowe w łazience położone są nierówno. Może nawet natkniesz się na róg łóżka – na pewno odczuje to Twój mały palec… Wszystkie te doznania dotrą do Twojego mózgu, dając mu obraz terenu, po którym się poruszasz, nawet jeśli wydaje Ci się, że go doskonale znasz. Dobrym treningiem dla dziecięcych stóp (ale także dorosłych) jest chodzenie na boso po różnych płaszczyznach i fakturach: trawa, piasek, kamienie, bale drewniane – nie dość, że uczysz w ten sposób swój mózg określania położenia Twojego ciała, to w ten sposób Twoja stopa się doskonali i staje się mocniejsza i bardziej sprężysta.

ZADBAJ!

Od stopy zaczyna się cała poprawna postawa ciała. Konieczne jest dobre zadbanie o ten narząd ruchu, by uniknąć komplikacji w przyszłości, z których być może nie zdajesz sobie sprawy teraz. Wiele problemów ortopedycznych dzieci związanych jest z nieprawidłowym kształtowaniem stopy: złe buty, zbyt duża masa ciała, brak aktywności, usilne wspomaganie rozwoju poprzez brak (lub ograniczenie) leżenia na brzuchu, sadzanie, stawianie dziecka przy meblach, gdy nie jest na to gotowe, prowadzanie go „za rączki” oraz ułatwianie mu funkcjonowania w wielu aspektach: leżaczki, bujaczki, chodziki, miękkie maty, podawanie zabawek. Takie „wspomaganie” nie przynosi zamierzonych efektów. Dziecko musi SAMO nauczyć się korzystać ze swoich stóp, bo każdy etap rozwoju jest mu potrzebny, by jego małe stopki były silne i zdrowe.

Natura nas mądrze zaprojektowała – nie przeszkadzaj jej, a poradzi sobie!

stopa, dziecko, stopa dziecka, troska, ochrona, baby foot, care, healty foot

ŹRÓDŁA

WIEDZA:
1. Barisch-Fritz B., Mauch M.: „Foot development in childhood and adolescence.”
2. Sarrafian S.K., Kelikian A.S.: „Development of the Foot and Ankle.”
3. Mosca V., Ghanem I., Seringe R.: „Understanding the foot’s functional anatomy in physiological and pathological conditions: the calcaneopedal unit concept.”
4. Stopa
5. Stęp
6. Stopa dziecka
7. Rozwój stopy dziecka
8. Zukunft-Huber B.: „Trójpłaszczyznowa terapia manualna wad stóp u dzieci” (Edra Urban, Wrocław 2015)

ZDJĘCIA I GRAFIKI:
1. Stopa goryla
2. Opracowanie szkieletu stopy z zrzutów ekranu aplikacji Essential Anatomy 3 firmy 3D4Medical: własne
3. Pozostałe zdjęcia, rysunki, grafiki: własne

WESPRZYJ NAS!